डॉ. बाळकृष्ण शिवराम मुंजे

भारतीय सैनिकी शिक्षणाचे प्रवर्तक डॉ. बाळकृष्ण शिवराम मुंजे यांचा १२ डिसेंबर हा जन्मदिन. त्या निमित्ताने, त्यांच्या कार्याची ही थोडक्यात ओळख…
डॉ. बाळकृष्ण शिवराम मुंजे (डॉ. मुंजे) हे एक प्रसिद्ध भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, समाजसुधारक आणि नेते होते. त्यांनी सैनिकी शिक्षणाचे प्रवर्तक म्हणून मोठे कार्य केले; त्यांनी भोसला मिलिटरी स्कूलची स्थापना केली. हिंदू महासभेचे अध्यक्ष म्हणून हिंदू पुनरुत्थानासाठी त्यांनी काम केले. ते लोकमान्य टिळकांच्या विचारांचे समर्थक होते.
त्यांचा जन्म १२ डिसेंबर १८७२ रोजी बिलासपूर (तत्कालीन मध्य प्रदेश, आताचे छत्तीसगड) येथे झाला. त्यांनी मुंबईतील ग्रँट मेडिकल कॉलेजमधून वैद्यकीय पदवी घेतली. मुंबई महानगरपालिकेत त्यांनी वैद्यकीय अधिकारी म्हणून काम केले; पण नंतर पूर्ण वेळ स्वातंत्र्यलढ्यात झोकून दिले. ते लोकमान्य टिळकांच्या जहाल विचारसरणीचे समर्थक होते. डॉ. मुंजे हिंदू महासभेचे अखिल भारतीय अध्यक्ष (१९२७-१९३७) बनले आणि त्यांनी हिंदुत्वासाठी कार्य केले. ते अनेक क्रांतिकारकांचे मार्गदर्शक व मदतनीस होते. डॉ. मुंजे यांना भारतातील सैनिकी शिक्षणाचे आद्य प्रवर्तक मानले जाते. नाशिकजवळ त्यांनी भोसला मिलिटरी स्कूलची स्थापना केली. त्याचा उद्देश राष्ट्रीयत्वाची भावना व धार्मिक संस्कृतीचे रक्षण करणे हा होता. अस्पृश्यता निवारण, शुद्धी चळवळ यांसारख्या सामाजिक कार्यात ते सक्रिय होते. डॉ. मुंजे यांचे स्वातंत्र्य चळवळीत, समाजकारणात आणि सैनिकी शिक्षणाच्या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. त्यामुळे ते एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखले जातात.
३ मार्च १९४८ रोजी त्यांचे नागपूरमध्ये निधन झाले.

(संकलित माहिती)