राष्ट्रसेविका समिती या राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या महिला आघाडीच्या संस्थापिका लक्ष्मीबाई अर्थात मावशी केळकर यांचा २७ नोव्हेंबर हा स्मृतिदिन. त्यांच्या कार्याला वंदन. त्या निमित्ताने, त्यांच्या उत्तुंग आणि अनोख्या कार्याची थोडक्यात ओळख करून देणारा हा लेख….
…..
लक्ष्मीबाई केळकर (पूर्वाश्रमीच्या कमल भास्कर दाते) यांचा जन्म सहा जुलै १९०५ रोजी झाला. त्या भारतातील एक अग्रणी समाजसुधारक होत्या. मावशीबाई किंवा मौसीजी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या लक्ष्मीबाईंनी राष्ट्रसेविका समितीची स्थापना केली. भारतीय संस्कृती आणि परंपरा टिकवून ठेवण्यासाठी समर्पित असलेली ही सर्वांत मोठी आणि महत्त्वाची हिंदू महिला संघटना आहे. त्या काळातही त्यांचा स्त्रियांबद्दलचा दृष्टिकोन अतिशय स्पष्ट होता. स्त्री ही कुटुंब आणि राष्ट्रासाठी प्रेरणादायी शक्ती आहे. म्हणून जोपर्यंत ही शक्ती जागृत होत नाही तोपर्यंत समाज प्रगती करू शकत नाही असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.
गोरक्षण आणि प्लेग नियंत्रणासारख्या मोहिमांमध्ये त्यांच्या सुरुवातीच्या सहभागामुळे त्यांना नम्रता, सहनशक्ती आणि सामूहिक कृतीची शक्ती या मूल्यांनी प्रेरित केले. पुरुषोत्तमराव केळकर यांच्याशी लग्न केल्यानंतर त्या वर्धा येथे राहायला गेल्या. वर्धा हे नंतर गांधींच्या सेवाग्राम आश्रमासह राजकीय कार्याचे केंद्र बनले. क्षयरोगामुळे पती आणि मोठ्या मुलीचे निधन यामुळे त्यांच्या आयुष्याला एक महत्त्वाचे वळण मिळाले. त्यामुळे समाजासाठीच्या योगदानाचा त्यांचा निर्धार बळकट झाला. त्यांनी महिला साक्षरता आणि सक्षमीकरणाला प्रोत्साहन देण्याकरिता केसरीमल कन्या विद्यालय या वर्धा येथील मुलींच्या पहिल्या शाळेची स्थापना केली.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे (आरएसएस) संस्थापक डॉ. हेडगेवार यांच्या प्रेरणेने लक्ष्मीबाई केळकर यांनी १९३६मध्ये विजयादशमीला राष्ट्रसेविका समितीची स्थापना केली. या संघटनेचा उद्देश शारीरिक प्रशिक्षण, सांस्कृतिक शिक्षण आणि सामाजिक सेवेद्वारे महिलांना सक्षम बनवणे हा होता. समितीच्या उपक्रमांमध्ये योग, सांस्कृतिक शिक्षण आणि वंचितांना स्वावलंबी बनवण्याच्या उद्देशाने सेवा प्रकल्पांचा समावेश होता.
लक्ष्मीबाई केळकर यांच्या नेतृत्वामध्ये कुटुंब आणि सामाजिक जबाबदाऱ्यांमध्ये संतुलन राखण्याची वैशिष्ट्यपूर्ण क्षमता होती. त्यांनी बालवाडी, व्यावसायिक अभ्यासक्रम आणि महिलांसाठी लघू उद्योगांसह अनेक प्रकल्प सुरू केले. भारताच्या फाळणीच्या काळात हिंदूंना पाठिंबा देण्यासाठी सिंधला केलेल्या प्रवासातून सांप्रदायिक सलोखा आणि सामाजिक सेवेबद्दलची त्यांची वचनबद्धता दिसून आली. महिला आरोग्य या विषयात मावशीबाईंचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. योगासने आणि सूर्यनमस्कार यांचा समावेश करण्यासाठी त्यांनी कार्यक्रमांची पुनर्रचना केली. ‘सेविका’ हे मासिक त्यांनी सुरू केले. व्यावसायिक प्रशिक्षणासाठी गृहिणी विद्यालय आणि भारताच्या सांस्कृतिक वारशावर आधारित महिला शिक्षणाची पुनर्रचना करण्यासाठी भारतीय श्रीविद्या निकेतनची स्थापनाही त्यांनी केली.
महिलांमध्ये अभिमानाची आणि राष्ट्रीय ओळखीची भावना मावशीबाईंनी निर्माण केली. अनेक जबाबदाऱ्या असूनही, लक्ष्मीबाई केळकर स्वच्छता आणि भक्तीच्या आदर्श राहिल्या. त्यांची नम्रता, तीक्ष्ण स्मरणशक्ती आणि वैयक्तिक काळजी यामुळे त्या सर्व सेविकांना प्रिय होत्या. सेविका त्यांना आईसारखे मानत होत्या. १९७८मध्ये प्रकृती खालावेपर्यंत मावशीबाईंचे कार्य अथकपणे सुरूच होते. २७ नोव्हेंबर १९७८ रोजी हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचे निधन झाले.
लक्ष्मीबाईंचे जीवन त्यांच्या धैर्याचे, दूरदृष्टीचे, तसेच महिला सक्षमीकरण आणि हिंदू सांस्कृतिक मूल्यांना प्रोत्साहन देण्याच्या अढळ समर्पणाचे प्रतीक आहे. त्यांचा वारसा पुढच्या पिढ्यांना प्रेरणा देतो. तसेच, ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ (जग एक कुटुंब आहे) या भावनेला आणि राष्ट्रउभारणीत सेवा, कर्तव्य आणि प्रेमाला मूर्त स्वरूप देतो.
अप्रतिम मांडणी!